भारतीय सुगम संगीताचे दुसरे सुवर्णयुग - एक प्रचार
भारतीय लाईट म्युझिक, ज्याला सुगम संगीत असेही म्हणतात – मुख्यतः चित्रपट संगीताचा – सर्वोत्कृष्ट काळ कोणता, असे विचारल्यावर लगेच १९५० ते १९७५ या सुमारे पंचवीस वर्षांचा कालावधी डोळ्यांसमोर उभा राहतो. हाच काळ “सुवर्णकाळ” म्हणून नेहमी ओळखला जातो. यात किंचितही शंका नाही — तो काळ सर्जनशीलता, सुरेलपणा आणि भारतीयतेच्या दृष्टीने सदैव सर्वोत्तम राहिला आहे आणि राहील.परंतु… या विधानानंतर लगेच जी सर्वसामान्य प्रतिक्रिया दिसते ती अशी — की “त्या काळा” नंतरचे संगीत हे ऐकण्यालाही किंवा त्याबद्दल बोलायला, गायलाही योग्य नव्हते. दुर्दैवाची बाब म्हणजे बहुतौश प्रेक्षकांचा, कार्यक्रम आयोजकांचा आणि कलाकारांचा या दाव्यावर विश्वास ठेवण्यासाठी जणू काही ब्रेनवॉश केला गेला आहे किंवा अगदीच जबरदस्तीने पटवून दिले गेले आहे.
भारतात सुगम संगीताच्या प्रवाहात केवळ एकच नव्हे, तर दुसराही सुवर्णकाळ झाला आहे. एप्रिल १९८८ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या कयामत से कयामत तक या चित्रपटापासून ते जून २००० मध्ये प्रदर्शित झालेल्या रिफ्युजी या चित्रपटापर्यंतचा सुमारे १२ वर्षांचा हा काळ हा असाच एक सुवर्णकाळ होता. या काळात सुरेलपणाने अक्षरशः राज्य केले, सर्जनशीलतेचा शिखर बिंदू गाठला — केवळ चित्रपट संगीतच नव्हे, तर ग़ज़ल, भक्तिसंगीत, इंडीपॉप तसेच दूरदर्शन मालिकांच्या शीर्षकगीतांसारख्या असंख्य बिगर-चित्रपट संगीतप्रकारांनीही हा काळ सज्ज आहे.
हा काळ स्वतंत्र भारताच्या इतिहासातील एका अत्यंत निर्णायक टप्प्याशी जुळून आला — ज्याने भारताला जागतिक जीवनपद्धतीकडे नेणारा मार्ग दिला… आणि भारताच्या संस्कृतीक, आहार, जीवनशैली, संवादपद्धती, भाषा, समाजशास्त्र, विचारसरणी, देशभक्ती आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे आपल्या जीवनाकडे पाहण्याच्या दृष्टिकोनातील प्रत्येक घटक बदलून टाकला. या १२ वर्षांच्या दुसऱ्या सुवर्णकाळाने मात्र भारतीयतेचा शेवटचा दुर्ग म्हणून आपले स्थान कायम ठेवले.
ही संस्कृती आणि परंपरा आहे आजच्या जनरेशन Y ची आहे — म्हणजे १९७० ते १९९० दरम्यान जन्मलेली मुले — जे आज देश आणि जग चालवत आहेत — आपल्या आयुष्याच्या ४० आणि ५०शीच्या दशकात सर्वोच्च टप्प्यावर उभी असलेली ही पिढी आहे. दुर्दैवाने हा वारसा आज सहजपणे विसरला जात आहे, नाकारण्यात येत आहे आणि आठवणीतून पुसला जात आहे. सभोवती बघा, ९०च्या दशकातील संगीताला — त्या काळातील कोणत्याही संगीतप्रकाराला — पूर्णपणे समर्पित असे किती कार्यक्रम किंवा मैफिली आपल्याला दिसतात? फारच कमी.
परंतु त्या काळातील एक प्रतिनिधी म्हणून — हिंदुस्तानी (हिंदी + उर्दू) मधील सुकून भरे नगमे गाणारा एक गायक आणि पियानोवादक — पुण्यातील डॉ. सलिल लाटे यांनी जनरेशन Y ची ही कहाणी जपणे, प्रसार करणे आणि सादर करणे हे आपल्या सांगीतिक आयुष्याचे ध्येय मानले आहे. ते सुकून भरे नगमे – द मेलोडियस 90ज् - या नावाचा एक विशेष कार्यक्रम सादर करतात, जो सर्व पिढ्यांच्या प्रेक्षकांसाठी त्या काळाची सुंदर आठवण पुन्हा उजळवतो. जनरेशन X — जे 1990च्या दशकात त्यांच्या उत्कर्षावर होते, जनरेशन Y — जे आपले बालपण आणि तारुण्य पुन्हा जगतात आणि जनरेशन Z — ज्यांना त्यांच्या पालकांच्या समृद्ध सांस्कृतिक वारशाची ओळख करून दिली जाते.
व्होकल सोनाटा नावाच्या त्यांच्या आगळ्या-वेगळ्या सादरीकरण शैलीत — म्हणजे फक्त गायक आणि सिंथेसायझरवर त्यांचा पियानो — डॉ. सलिल लाटे हे खऱ्या अर्थाने “सोलो” किंवा एकल असे सादरीकरण करतात. हे सादरीकरण शक्य त्या सर्व ठिकाणी — एखाद्याच्या घरातील लिव्हिंग रूमपासून ते खुल्या मैदानांपर्यंत आणि मधील सर्व आकारांच्या व प्रेक्षकसंख्येच्या ठिकाणी — ते भारतभर सादर करतात.
या दुसऱ्या सुवर्णकाळातील संगीताचे कार्यक्रमांचे आयोजन करणे, ऐकणे, आनंद घेणे आणि त्याला जपणे ही आजची गरज आहे. अन्यथा, जर याकडे तातडीने लक्ष दिले गेले नाही, तर हे संगीत लवकरच विस्मृतीत जाऊ शकते.
- डॉ. सलिल लाटे +91 98500 81084
